Over ons

Meehelpen

Webwinkel

 Contact

vertaalproblemen

Geerhard en Janneke Kloppenburg wonen met hun kinderen in Nederland van waaruit Geerhard als vertaalconsulent in samenwerking met De Verre Naasten en de United Bible Societies aan het Fon vertaalproject in Benin werkt.

Hier volgt een aantal problemen waar zij als vertalers mee te maken kregen. Door deze voorbeelden begrijp je beter hoe lastig het kan zijn om de Bijbel te vertalen voor een taalgroep met een totaal andere culturele achtergrond.

1. In de Bijbel komen begrippen voor die men in de Fon cultuur niet kent, of waar men geen woord voor heeft. In het Fon is er geen woord voor sneeuw. Hoe vertaal je dan Jesaja 1:18:
   "Al waren uw zonden als scharlaken, ze zullen wit worden als sneeuw?"
   
2. Soms komen in de Bijbel uitdrukkingen voor die de Fon mensen wel kennen, maar die in hun taal een andere betekenis hebben. Het volk Israël sprak over de Filistijnen als 'onbesnedenen'. Zo zegt David over Goliat: 
   "Wie is toch deze onbesneden Filistijn, dat hij de slagorden van de levende God tart?" (1 Samuel 17:26). 
   De Israëlieten drukten met het woord 'onbesneden' hun minachting uit voor heidenen die niet bij het volk van God hoorden. De Fon kennen ook het woord 'onbesnedene' in hun taal als scheldwoord, maar het heeft de betekenis 'lafaard', 'bangerik'. Hoe vertaal je nu het bovengenoemde vers?
   
3. Binnen elke cultuur heeft men zijn eigen manier om de werkelijkheid te ordenen. Zo kunnen culturele misverstanden ontstaan. Vele volken in West Afrika, waaronder het Adja volk in Benin, hebben een ander antwoord dan wij op de vraag: Wie is de oudste van een tweeling?
   Wij zeggen: degene die het eerst geboren is. Maar, zeggen de Adja, vanuit de familierelaties is het toch duidelijk, beste Europeaan, wie de oudste is: de jongste is ondergeschikt aan de oudste en moet hem/haar respect tonen; dus de jongste gaat de oudste voor om zich ervan te verzekeren dat omstandigheden geschikt zijn voor de komst van zijn oudere broer of zus!
   Vraag: denk je dat de Adja het verhaal van Jakob en Esau anders lezen dan wij? Eerst de profetie dat Esau Jakob dienstbaar zal zijn, en later Jakob die Esau's eerstegeboorterecht kopen wil, en uiteindelijk op slinkse wijze de zegen van de eerstgeborene bemachtigt?
   Wat moet een bijbelvertaler hiermee?
4. In Job 31 betuigt Job zijn onschuld. In vers 16 zegt hij:
   "Nooit heb ik armen iets geweigerd,
   nooit weduwen aan hun lot overgelaten."
   De Fon vertalers gebruikten voor weduwe een woord dat zoveel betekent als: een vrouw van wie de man is overleden en die kandidaat is voor een leviraatshuwelijk. De Fon kennen namelijk net als het volk Israël een vorm van leviraatshuwelijk. Hoe beoordeel je deze vertaling?
5. De Fon lezen net als wij de Bijbel vanuit hun eigen culturele achtergrond. In de vertaling moet je daar rekening mee houden en mogelijke misverstanden proberen te voorkomen.
   Bij bepaalde heidense ceremonies in verband met ziekte wordt iemand soms naar een zieke gestuurd met de opdracht onderweg niets te zeggen; anders verliest het medicijn zijn kracht. Als Fon het verhaal uit 2 Koningen 4 lezen, over de opwekking van de zoon van de Sunamitische vrouw, dan denken ze dat ze begrijpen wat Elisa bedoelt, als hij zijn knecht Gehazi naar het huis van de vrouw stuurt met de woorden:
   "Hij zeide tot Gehazi: Omgord uw lendenen, neem mijn staf in uw hand en ga op weg. Wanneer gij iemand ontmoet, groet hem niet, en wanneer iemand u groet, antwoord hem niet; en leg mijn staf op het gelaat van de knaap."
   Kan dit zondermeer zo vertaald worden in het Fon?
6. Een geestverschijning van een dode koning?
   In 2 Koningen 13:13 wordt verteld dat koning Joas sterft en begraven wordt. Vers 14 gaat verder:
   "Elisa lag ziek aan de ziekte waaraan hij zou sterven. Joas, de koning van Israël, kwam tot hem en weende over hem ..."
   De Fon vertalers vertelden me dat sommige mensen dit na vers 13 zullen opvatten als een geestverschijning, niet ongebruikelijk bij hen!
   Is het mogelijk om hier zo te vertalen dat dit misverstand niet ontstaat?
7. De Fon-cultuur kent vanouds vele goden, vaak verbonden aan een bepaalde plaats of groep mensen (vergelijk het Oude Testament!). Het probleem waar de vertalers regelmatig mee worstelen is dat er in hun taal geen algemeen woord voor 'God' is. Voor de God van de Bijbel gebruiken ze de naam Mawu. En de andere goden noemen ze vodún (het woord is ook bekend van de voodoo-religie in bijvoorbeeld Brazilië en Haïti, die zijn wortels heeft in Benin).
   Maar hoe vertaal je nu het woord 'god' in Richteren 6:31? Gideon heeft het altaar van de vodún Baal verbrijzeld. Gideons vader zegt tegen de aanhangers van Baal die Gideon willen doden:
   "Wilt gij voor Baal strijden: Of wilt gij hem helpen? Wie voor hem strijdt, zal nog deze morgen ter dood gebracht worden. Indien hij een god is, laat hij voor zichzelf strijden, nu iemand zijn altaar neergehaald heeft."
   
   In 1 Koningen 18 komen we een vergelijkbaar probleem tegen. Elia heeft heel Israël, inclusief alle priesters van Baal, op de berg Karmel bijeengeroepen. Hij wil dat het volk een duidelijke keuze maakt:
   "Toen naderde Elia tot het gehele volk en zeide: Hoelang zult gij aan beide zijden mank gaan? Indien de Here God is, volgt Hem na; maar indien het de Baal is, volgt hem na.
8. Spreuken 3:13-16
   "Welzalig de mens die wijsheid vindt... Lengte van dagen is in haar rechterhand, in haar linkerhand rijkdom en eer."

Nu bleek in de bespreking van dit vers met de vertalers dat ze verschil maken tussen de linker- en rechterhand: Als je iemand een hand geeft, gebruik je uitsluitend je rechterhand en je zult nooit iets aan een ander geven met je linkerhand; de linkerhand gebruik je namelijk voor de verzorging van je lichaam (wassen, toilet, etc). De linkerhand is minderwaardig, ook in uitdrukkingen. Dat is in Spreuken 3:16 natuurlijk niet het geval: het gaat om twee parallelle regels die een totaliteit aangeven. Hoe hebben de vertalers dit opgelost? Mogelijkheden:
- De wijsheid geeft lang leven, ze geeft rijkdom en eer
- De wijsheid heeft lang leven in haar ene hand, in haar andere hand rijkdom en eer
- De wijsheid heeft lang leven, rijkdom en eer in haar handen
9. Spreuken 10:26
   "Wat azijn is voor de tanden en wat rook is voor de ogen,
   dat is de luiaard voor wie hem zenden."
   In het Fon bestaat geen woord voor 'azijn'. Hoe los je dat op?
10. In 1 Kon 1:33 kwamen we een muildier (kruising tussen een ezel en een paard) tegen in het gedeelte waar David Salomo als zijn opvolger aanwijst. Hij zegt dan: Laat mijn zoon Salomo op mijn eigen muildier rijden, en brengt hem naar Gichon.
    In Israël was het bij wet verboden kruisingen te fokken (Lev 19:19), maar ze werden waarschijnlijk geïmporteerd. Ze waren in gebruik bij koningen en prinsen (denk aan Absalom).
    De Fon hebben geen eigen woord voor 'muildier'. Voor hun vertaling hebben ze een nieuw woord gevormd: 'paard-ezel'.Wat vind je van deze oplossing? Andere suggesties die gedaan zijn:
    - vertalen als 'ezel'
    - vertalen als 'koninklijke ezel' (en dan een toelichting in de woordenlijst geven)
11. Op verschillende plaatsen in het Oude Testament wordt de aanduiding 'man Gods' gebruikt, bijvoorbeeld in Deut. 33:1 van Mozes. Een woordelijke vertaling in het Fon als 'Mozes, de man van God' draagt de betekenis: 'Mozes, een goedige man'.
    Welke suggesties zou je de vertalers kunnen geven om tot een adequate vertaling te komen?

Klik hier voor reacties en vragen